Historie og verneplan

Kongsvinger festning har aldri vore omringa eller erobra. Likevel har festninga vore strategisk viktig for forsvaret av det sørlege Noreg.

Verneplan

Verneplanen er ein reiskap i forvaltninga av festningane og skal vere ein grunnleggjande premiss for alle planar som blir utarbeidde for anlegget, det vil seie både overordna planar og detaljerte planar for vedlikehald, skjøtsel, restaurering og istandsetjing.

Vi håper verneplanen vil by på nokre nye innsikter i historia til dei viktigaste militærhistoriske kulturminna i landet.

Historikk Kongsvinger festning

Av dei få lett framkommelege landsambanda mellom Sverige og Noreg i eldre tider var vegen frå Värmland over Eda og Magnor til Christiania ein av dei viktigaste. På militært hald blei denne framrykkingsvegen vurdert som svært viktig, og han var derfor del av fleire forsvarsplanar.

Kongsvinger Festning blei bygd på slutten 1600-talet ved ferjestaden over Glomma for å sikre/styrkje det einaste naturlege hinderet på denne vegen frå Sverige mot Christiania. Det første anlegget, Tråstad skanse (på grunnen til garden Nordre Tråstad), blei etablert i 1657/58. I 1673/74 blei dei første festningsverka bygde på den staden der Kongsvinger Festning ligg i dag. Anlegget hadde hovudsakleg eit firkanta mura tårn, med ein mur rundt og ei tørr grav utanfor. Dette anlegget blei kalla Vinger skanse.

Etter Gyldenløve-feiden (1675–79) blei det sett i gang bygging av nye festningsanlegg både langs kysten og ved grensa mot Sverige. I 1681 approberte kong Christian V ein plan for Kongsvinger Festning, etter teikningar utarbeidde av generalkvartermeister Johan Caspar von Cicignon.

Utgangspunktet for den nye festninga var den gamle Vinger skanse. Byggjearbeida starta i 1681, og anleggsperioden blei avslutta i 1689. Av bygningar frå denne perioden står framleis kommandantbustaden og bakeribygningen. Festninga blei etablert med eigen kommandant, oberstløytnant Georg Reichwein, og garnison i 1682. Det opphavlege namnet Vinger skanse blei som ei følgje av utbygginga endra først til Vinger festning. I 1683 blei namnet ved kongeleg resolusjon fastsett til Kongsvinger Festning.

På 1700-talet skifta festningsområdet utsjånad. Festninga med den uregelmessige stjerneforma utgjorde framleis det sentrale anlegget, men på festninga blei det no reist bygningar som var høgare og meir dominerande enn dei tidlegare. Bygningane som blei reiste rundt midten av 1700-talet, var mindre solide enn dei eldste, og med høgda si kunne dei lett blitt skyteskiver for kanonar. Desse nybygga medverka til å endre festningsprofilen, samstundes som festninga gjekk frå å vere ei strategisk barokkfestning til å bli ein militær depotstad. Sentrale bygg oppførte på 1700-talet er mellom anna arsenalet og den nye kasernen.

Mot slutten av hundreåret var festninga godt skikka både til forlegning av troppar og som sentraldepot for dei militære avdelingane i Sør-Noreg.

I tida frå 1808 til 1814 hadde festninga stordomstida si. Då kongeriket Danmark-Noreg i Napoleonstida på ny blei involvert i strid med Sverige, blei ein meir medviten om at festninga kunne bli utsett for angrep. Frå 1811–13 blei dei tre skansane «Se til høyre», «Prins Fredrik» og «Norske Løve» bygde. Dei ligg alle tre vest for festninga. I krigstida frå 1808 til 1814 blei festninga sett på som viktig, og ho var mellom anna hovudforsyningsbase. I 1808 var mannskapet på 900 mann, mens det i 1814 hadde auka til cirka 1200.

Kongsvinger befestninger var òg sentrale i forsvarsplanane mot Sverige i 1905. I samband med uroa som resulterte i unionsoppløysinga, blei det bygt to fort i nærleiken av festninga, Vardåsen og Gullbekkåsen. Frå denne tida tek ein til å snakke om Kongsvinger befestninger. Stridsanlegga i Kongsvinger blei ikkje demolerte etter unionsoppløysinga som mange av dei andre grensefestningane. Ifølgje Karlstadforliket fekk Noreg lov til å halde festningane ved like, men ikkje utvide dei.

Kongsvinger Festning representerer ein tilnærma ubroten militær tradisjon frå 1680-åra og fram til i dag. Etter krigen er det Artilleriets befalsskole fram til 1959 og Akershus Heimevernsdistrikt 04 (HV 04) som har hatt kommando på festninga. Etter at Stortinget vedtok å leggje ned HV 04 med verknad frå sommaren 2005, er det berre eit kommandantskap på tre personar att av det militære nærværet.

Nasjonale Festningsverk er i dag representert på festninga ved festningsforvaltar og driftspersonell. Som forsvarsverk og kulturminne er anlegget eit av dei viktigaste i Hedmark fylke.